Upamiętnienie narodzin Józefa Czapskiego w Pradze | Polonika

Rodzice Czapskiego

Józef Czapski (1896–1993), który nigdy nie używał podwójnego nazwiska Hutten–Czapski ani tytułu hrabiowskiego, był synem polskiego arystokraty, Jerzego Hutten-Czapskiego (1861–1930) herbu Leliwa oraz Józefiny Karoliny Marii von Thun und Hohenstein (1867–1903), reprezentantki utytułowanego austriackiego rodu od XVII w. zamieszkałego w Czechach, która wychodząc za mąż za Polaka, pokochała Polskę z całego serca. Majątek rodziców Józefa, Przyłuki, gdzie zamieszkali po ślubie (1886), był położony w Mińszczyźnie na Białorusi pod zaborem rosyjskim.

„Matka nasza, dziewiętnastoletnia, niedoświadczona, w obcym kraju i środowisku, w zupełnie dla niej nowych warunkach, bez języka – podołała jednak wszystkiemu. Mówiąc biegle po czesku, nauczyła się prędko mówić i pisać po polsku, zżyła się z otoczeniem i rodziną męża” – zapisała siostra Józefa, Maria Czapska (1894–1981) w swojej książce „Europa w rodzinie”.

„Moja matka była Austriaczką, moja babka – Niemką bałtycką, mój ojciec był w Rosji a potem w Polsce. Ja się urodziłem w Pradze, tam mieszkała moja babka. Można naprawdę powiedzieć, że myśmy mieli bardzo dużo niepolskiej krwi” – wspominał Józef Czapski.

Kiedy urodził się Józef Czapski?

„W Pradze tego 1896 roku urodził się naszym rodzicom upragniony syn. Dziecko urodziło się «w czepku», co uchodziło za dobry omen. Został ochrzczony imionami Józef Maria Emeryk Franciszek Ignacy” – wspominała w „Europa w rodzinie” Maria Czapska.

W dokumentach, których używał Józef Czapski (paszporty, dokumenty wojskowe) widnieje data urodzin 3 kwietnia 1896 r. Taką też on sam podawał. W Archiwum Czapskiego w Muzeum Narodowym w Krakowie, znajduje się jednak odpis metryki z kościoła św. Mikołaja na Malej Stranie w Pradze. W metryce wystawionej z datą 19 sierpnia 1930 r. czytamy, że Józef Czapski urodził się 2 kwietnia 1896 r. Poród odbierała akuszerka Gabriela Suda w Pradze. Ochrzczony został dwa dni później, 4 kwietnia przez ks. Wenzela (Vaclava) Stejskala w kościele św. Mikołaja.

O odpisy metryk wystąpili do parafii latem 1930 r. Maria Czapska i Józef Czapski. Były one potrzebne najpewniej do przygotowania spraw spadkowych po ojcu Jerzym Hutten-Czapskim, który zmarł w Mordach, 26 lipca 1930 r. w wieku 68 lat. Odpis metryki Józefa został potwierdzony przez Urząd Parafii św. Mikołaja 19 października 1930 r., a kolejnego poświadczenia dokonał Sąd Praga-Zapad 25 października 1930 r.

Także metryki, które ojciec Czapskich przedstawił w 1898 r. w Departamencie Heroldii Senatu Rządzącego w Petersburgu podają jako datę urodzin Józefa 2 kwietnia 1896 r.

Dlaczego w Pradze?

W roku 1896 Czapscy mieli do wyboru: albo syn pierworodny urodzi się pod zaborem rosyjskim w rodowych Przyłukach, albo w Pradze, w domu rodzinnym matki, w położonym u stóp Hradczan pałacu Thunów (Kolowratów), który przed laty kupił jej ojciec, hrabia Friedrich Franz von Thun–Hohenstein (1810–1881). Wówczas pałac należał już do brata Józefiny, Franza Antona Thun-Hohensteina (1847‒1916), wieloletniego namiestnika Czech i późniejszego premiera Austrii (1898‒1899). Gdy rozpoczynała się droga życiowa autora „Wspomnień starobielskich”, premierem Austrii był Polak – Kazimierz Badeni (1846‒1909), który rywalizował z wujem Czapskiego, choć – jak mawiał Franz Thun–Hohenstein ‒ ”obaj starali się o uczciwe zrównanie interesów czeskich i niemieckich w Czechach, przede wszystkim wspierając znaczenie czeskiego jako języka urzędowego”.

Józef Czapski urodził się jako wyczekiwany, pierwszy syn. Przed nim urodziły się cztery siostry: Leopoldyna, Elżbieta, Karolina i Maria. Gdy tylko zdrowie Józefiny Hutten-Czapskiej na to pozwalało, decydowano się na podróże i porody w Pradze, by tym samym uniknąć narodzin dzieci pod zaborem rosyjskim.

Maria Czapska, która jako czteroletnia dziewczynka spędzała czas u babci w Pradze, w pałacu Thunów-Hohenstein, gdy w 1898 r. rodził się jej drugi brat, Stanisław, wspominała: „W pałacu Thunów, u stóp Hradczan, przyszła na świat nasza trójka, ja i obaj bracia, ochrzczeni w kościele św. Mikołaja. Pamiętam głębię ciemnej kaplicy, widzianej z góry, jakby z jakiejś loggii, i jasnolila atłas sukni babci, bo stałam oparta o jej kolana. Tam w dole odbywała się ceremonia chrztu Stasia.

Nasz dziecinny pokój znajdował się nad bramą wjazdową, ujętą skrzydłami dwóch orłów. Na te skrzydła sypaliśmy gołębiom okruchy bułki, pamiętam je więc również tylko z góry”.

Po porodzie, gdy matka nabrała sił, Józef Czapski – zawinięty w becik – wyruszył z rodzicami do Przyłuk, do domu rodzinnego pod zaborem rosyjskim. Był dzieckiem chorowitym i jako pierworodny syn, otoczonym szczególną opieką, stąd też uchodził za pupilka swej matki.

Józefina von Thun und Hohenstein i polski patriotyzm

„Skąd się u nas wziął ten polski patriotyzm?” – zastanawiała się Maria Czapska. „Z matki Austriaczki, wychowani przez guwernantki cudzoziemki, z ojca narodowo obojętnego? Matka nauczyła nas kochać ojczyznę zniewoloną, śpiewać Boże, coś Polskę..., a też i Kde domov můj... – narodowy hymn czeski, tak jak nauczyła nas modlitwy”.

„Jeżeli my zostaliśmy naprawdę Polakami, to zawdzięczamy to matce, z którą śpiewaliśmy «Jeszcze Polska nie zginęła» i «Kde domov m můj». I ona nigdy w życiu żadnym innym językiem do nas mówiła, jak tylko po polsku. […] moja matka była natchnieniem polskości u nas” – wspominał Józef Czapski.

Józefina była matką ośmiorga dzieci. Po Józefie urodziła się jeszcze Róża, Stanisław, a w 1903 r., w Przyłukach – Teresa. Niestety w wyniku bardzo ciężkiego porodu dziecko zmarło. Kilka dni potem, 13 sierpnia 1903 r., zmarła Józefina Hutten-Czapska. Jej grób znajduje się na cmentarzu w Wołczkiewiczach w pobliżu Przyłuk, na południowy zachód od Mińska (Białoruś).

Pożegnanie z Przyłukami

W 1918 r. Maria Czapska i Józef Czapski po raz ostatni byli w swym rodzinnym domu, w Przyłukach. Gdy bolszewicy odebrali im rodzinne gniazdo, rodzina zdecydowała się wyjechać do Warszawy, do odradzającej się Rzeczpospolitej. W swoich wspomnieniach Maria Czapska tak zapamiętała ten moment: „Z okien wagonu mignął nam jeszcze szczyt domu w gęstwinie drzew i nasz czerwony kościół w Wołczkiewiczach, pod wezwaniem Serca Jezusowego, z woli Matki naszej, u jego stóp pochowanej, wzniesiony już po jej zgonie. Przyłuki miały niebawem stać się domem wypoczynkowym imienia Róży Luksemburg dla państwowych urzędników Mińska, stolicy sowieckiej Białorusi, a kościół wołczkiewicki niszczał przez długie lata, aż po zapadnięcie się dachu; został zapewne rozebrany na budulec [neoromańska świątynia projektu Henryka Gaya została wysadzona w powietrze przez władze sowieckie w latach pięćdziesiątych XX w. – przypis autorski]. Żegnaliśmy kraj lat dziecinnych na zawsze.”.

Trzy praskie pałace Thunów-Hohenstein

W Pradze, na Malej Stranie znajdują się trzy Pałace Thunów: przy ul. Thunovskiej 14 róg Sněmovni (współcześnie siedziba ambasady Wielkiej Brytanii); przy ul. Sněmovni 4-6 – podobnie jak w epoce narodzin Józefa Czapskiego siedziba izby poselskiej (dziś Republiki Czeskiej, u schyłku XIX w. – Królestwa Czech) oraz przy ul. Nerudovej 20, gdzie urodził się Józef Czapski, głównej ulicy dzielnicy Malá Strana. Obecnie mieści się tu siedziba ambasady Republiki Włoskiej.

Upamiętnienie Józefa Czapskiego w Pradze

W 2021 r., w 125. rocznicę urodzin, na fasadzie pałacu Thun-Hohenstein upamiętniono Józefa Czapskiego poprzez zamieszczenie tablicy pamiątkowej. Projekt został zrealizowany we współpracy Instytutu Polskiego w Pradze oraz Instytutu Polonika w Warszawie. Autorką wykonanej z brązu tablicy (o wymiarach 50 × 140 cm) jest czeska rzeźbiarka, Paulina Skavová.

Na tablicy znajduje się relief portretu Józefa Czapskiego oraz napis, w brzmieniu:

W tym budynku urodził się / Józef Czapski / 1896-1993 / polski malarz i pisarz / świadek totalitaryzmów XX stulecia / ocalony z „nieludzkiej ziemi” / Warszawa Praha 2021

Kod QR na tablicy odsyła do strony internetowej czapski.cz zawierającej informacje o życiu i twórczości Józefa Czapskiego w językach czeskim, angielskim i polskim. W uroczystości odsłonięcia upamiętnienia wzięli udział przedstawiciele korpusu dyplomatycznego, parlamentarzyści, przedstawiciele samorządu Pragi oraz czeskich instytucji kultury.

Biogram Józefa Czapskiego

Zwiedzając Pragę, warto zatem zajrzeć na ul. Nerudovą 20 (część historycznej drogi królewskiej, wiodącej z Mostu Karola do Zamku Praskiego na Hradczanach) oraz stanąć w kaplicy kościoła św. Mikołaja na Malej Stranie, gdzie został ochrzczony Józef Czapski, jeden z najważniejszych uczestników polskiego życia artystycznego i intelektualnego XX stulecia.

Malarz, eseista i pisarz. Oficer kawalerii, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej (za udział w której otrzymał Order Virtuti Militari) oraz drugiej wojny światowej. We wrześniu 1939 r. trafił do niewoli sowieckiej. Był świadkiem zbrodni katyńskiej i jednym z ocalałych. W latach 1941‒1942 na polecenie gen. Władysława Andersa, prowadził poszukiwania rzekomo zaginionych polskich oficerów – jeńców sowieckich. Świadectwem tragicznych, bezskutecznych poszukiwań kolegów – ofiar zbrodni katyńskiej stała się książka „Na nieludzkiej ziemi”.

W 1947 r. Józef Czapski należał w Rzymie do współzałożycieli Instytutu Literackiego (z czasem przeniesionego do Francji), wydawcy miesięcznika „Kultura”, najbardziej opiniotwórczego czasopisma polskiej emigracji politycznej po drugiej wojnie światowej. W dobie komunistycznego zniewolenia, jego eseje, zamieszczane w „Kulturze”, przynosiły znajomość nowoczesnych nurtów sztuki oraz dawały poczucie łączności z klasyczną kulturą europejską.

Polski patriotyzm i świadomość przynależności do kultury europejskiej wraz z potrzebą czynnego w niej uczestnictwa Józef Czapski wyniósł z domu rodzinnego. Zawdzięczał je matce, czeskiej arystokratce, Józefinie Thun-Hohenstein. Zarówno w rodzinnych koligacjach Józefa Czapskiego, jak i jego wyborach życiowych przegląda się, niczym w lustrze, w całej swojej złożoności historia dwudziestowiecznej Europy Środkowej.

Zmarł 12 stycznia 1993 r., na emigracji, we Francji, w domu przy 91 Av. De Poissy, w podparyskim Le Mesnil-le-Roi. Został pochowany na miejscowym cmentarzu, obok swojej siostry Marii.

Elżbieta Skoczek