Kościół pw. św. Michała Archanioła i zabytkowy spichlerz w Taboryszkach na Wileńszczyźnie
Kilometr od współczesnej granicy litewsko-białoruskiej, w Taboryszkach znajduje się zabytkowy kościół (z drugiej połowy XVIII w.) i nieco młodszy, drewniany świron (spichlerz). Z wystawionego przy miejscowym majątku dworu pozostały nieliczne ruiny i resztki parku dworskiego. Będąc w okolicy, warto poznać te historyczne miejsca.
Dobra ziemskie Skarbków-Ważyńskich
Taboryszki leżą w górnym biegu rzeki Mereczanki na Wileńszczyźnie. Nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska władającej tą ziemią rodziny Taborów. W 1859 r. było tam 15 domów i 166 mieszkańców. Wileński regionalista, Mirosław Gajewski, pisał: „Taboryszki w drugiej połowie XIX wieku, to całkiem nieduże osiedle, nazywane miasteczkiem, liczące 11 domów i 81 mieszkańców (z tego 57 katolików, 18 Żydów, 6 prawosławnych). Miejscowy, parafialny kościół nigdy nie popadł w ruinę, jak to często bywało z innymi świątyniami Wileńszczyzny […]. Ówczesna parafia taboryska była nieporównanie obszerniejsza od obecnej [2002 r.], w okolicy bowiem władza rosyjska zamknęła kilka kościołów (np. w Miednikach Królewskich), a ich dawni parafianie uczęszczali [na nabożeństwa] właśnie do Taboryszek. W końcu XIX w. właścicielem Taboryszek był Karol Skarbek-Ważyński, a sam majątek liczył około 1200 hektarów powierzchni. Według ówczesnego podziału administracyjnego Taboryszki należały do Iljańskiej gminy wiejskiej (zapewne od nazwy Iljańskiej prawosławnej cerkwi w Gierdziejowcach). Okres międzywojenny nie odznaczył się czymś nadzwyczajnym. Osiedle stało się bardziej ludne, rozwijało się życie religijne i kulturalne. Majątkiem nadal zarządzali ci sami właściciele. Józef Skarbek-Ważyński zmarł w 1930 r. i pochowany został w Taboryszkach. Tak było do 1939 roku”.
W pierwszych dwóch dekadach XX w., miejscowe dobra ziemskie składały się z taboryskiego majątku, w skład którego wchodziły – folwarki: Degesy–Orłowszczyzna, Najduny, Ościukowszczyzna, Balejkowszczyzna, Olechnowo, Duda, Kierdziejowce, Angleniszki, Budniki, Talaje, Lipniaki, Słoczyszki; zaścianki: Osinówka, Żegarino, oraz Podwiwańce–Adamowo I; wsie: Wiwańce i Wolany; karczmy: Kiwańce, Kierdziejowce i Taboryszki; osady leśników: Postawki i Bujaniszki; pastwiska Fajbiszki; uroczyska Szczyrba oraz taboryski młyn i plac przed świątynią. Od maja 1921 r. rozpoczęła się ich parcelacja.
Do wybuchu drugiej wojny światowej w miasteczku znajdowało się kilka sklepów i poczta. W czasie drugiego spisu powszechnego (1931 r.), majątek taboryski liczył około 10 domów i ponad 60 ludzi. Miasteczko, z 15 domami i młynem, zamieszkiwało ok. 90 osób. Trzy razy w roku, odbywały się jarmarki (31 marca, 19 maja, 16 lipca). Ośrodkami życia kulturalnego, religijnego i gospodarczego były: dwór Ważyńskich oraz kościół i plac przed świątynią. W nocy z 22/23 grudnia 1943 r. żołnierze 3 Wileńskiej Brygady AK zajęli Taboryszki i miejscowy majątek w celach zaopatrzeniowych. Spalona została tamtejsza mleczarnia zdająca Niemcom obowiązkowe kontyngenty. Od wiosny 1944 r. taboryski dwór stał się siedzibą sztabów kilku brygad Armii Krajowej, w tym oddziałów dowodzonych przez por. Gracjana Froga „Szczerbca” (1911–1951) i por. Czesława Grombczewskiego „Juranda” (1911–1944). Po wejściu bolszewików dwór został rozgrabiony i zniszczony. Do dzisiaj zachowały się resztki ruin.
Kościół św. Michała Archanioła w Taboryszkach
Na przełomie XV i XVI w. mieścił się w Taboryszkach drewniany dwór biskupa wileńskiego Wojciecha Tabora (ok. 1453–1507), który urodził się w tej miejscowości.
Wystawiony w 1770 r. drewniany kościół pw. św. Michała Archanioła został ufundowany przez Michała Skarbek-Ważyńskiego (zm. 1773), pisarza wielkiego księstwa litewskiego, właściciela miejscowego majątku. Budynek, z dwiema zakrystiami, wybudowano na planie prostokąta. Posiada on formę trójnawowej bazyliki z prezbiterium zamkniętym pięciobocznie. Wysoki dach ma na krańcach dwie małe wieżyczki. Nawy boczne są niższe od głównej i nieco cofnięte. Szczyt fasady ozdobiony jest krzywoliniowym frontonem.
Wewnątrz świątyni znajdują się barokowe, bogato rzeźbione ołtarze (w nawie głównej i bocznych) oraz trzy obrazy z XVIII w.: wizerunek Michała Ważyńskiego, fundatora miejscowego, drewnianego klasztoru Karmelitów Bosych, „Chrystusa przy słupie” i nieznanej świętej. Wyposażenie dopełniają: rokokowa ambona, prospekt organowy oraz pięć barokowych relikwiarzy. Przed wejściem stoi drewniana, dwukondygnacyjna dzwonnica, która jednocześnie jest bramą wejściową prowadzącą na teren przykościelny. Nakryta jest czterospadowym dachem z ośmioboczną wieżyczką.
W latach dziewięćdziesiątych XIX w. parafia katolicka dekanatu wileńskiego, powiatowego liczyła ok. 6600 wiernych. W okresie pierwszej wojny światowej wikariuszem w Taboryszkach był bł. ks. Michał Sopoćko (1888–1975), założyciel Zgromadzenia Sióstr Jezusa Miłosiernego (faustynek). W czasie świąt wielkanocnych 1944 r., w świątyni, przy grobie Chrystusa, stała warta honorowa, którą wystawiła żandarmeria 3 Brygady AK. Dokumentują to ówczesne fotografie. Świątynia taboryska jest dzisiaj najstarszym kościołem w rejonie.
Świron byłego majątku Ważyńskich
Przed miasteczkiem, jadąc od strony Turgiel po lewej stronie, zachował się do dzisiaj drewniany świron (spichlerz) z XIX w., wystawiony na dość wysokiej, kamiennej podmurówce. Do środka prowadzą masywne drzwi z grubych desek. Galeria jest dwukondygnacyjna i podcieniowa.
Wiosną 1944 r. żołnierze 3 Brygady AK wykonywali sobie przy tym spichlerzu oraz przy kościele serie pamiątkowych zdjęć, które przetrwały do naszych czasów.
Tomasz Balbus
Lektura poszerzająca
Mirosław Gajewski, Nasze podwileńskie ojczyzny, Wilno 2002
Grzegorz Rąkowski, Kresowe rezydencje. Województwo wileńskie, Warszawa 2018
